Persoonlijke factoren zoals intelligentie, genetische aanleg en temperament spelen ook een rol in de mate waarin kinderen veerkrachtig kunnen functioneren. Daarnaast zijn er ook allerlei interne, veranderbare hulpbronnen die een kind kan leren en verder ontwikkelen. Denk bijvoorbeeld aan sociale vaardigheden, zelfvertrouwen en het kunnen reguleren van emoties en gedachten. De mensen in hun omgeving spelen daarin een belangrijke rol.

Juist daarom is het van groot belang dat deze kinderen steun ervaren van betrouwbare volwassenen. Door positieve relaties, voorspelbaarheid en veiligheid krijgen zij alsnog de kans om vaardigheden te ontwikkelen om veerkrachtig te kunnen functioneren. Want ook beschadigde paden in het brein kunnen zich herstellen – mits de omgeving het juiste signaal afgeeft: je bent veilig, je doet ertoe, en je staat er niet alleen voor.

Augeo Foundation heeft een uitgebreid literatuuronderzoek uitgevoerd naar de elementen die van belang zijn voor het veerkrachtig functioneren van kinderen. In deze Augeo Kennis vind je de uitkomst van het literatuuronderzoek, aangevuld met praktische oefeningen en tips om samen met kinderen aan de slag te gaan. Het zijn kleine oefeningetjes die op zichzelf misschien nauwelijks effect lijken te hebben. Maar realiseer je: alle kleine beetjes helpen en de kracht van herhaling is groot. Samen kunnen we de veerkracht van kinderen helpen versterken.

Stress en tegenslag maken onvermijdelijk deel uit van het leven. Ook kinderen krijgen ermee te maken. Daarom is het voor álle kinderen belangrijk om veerkracht te ontwikkelen: het vermogen om met moeilijke situaties om te gaan, zich aan te passen en er sterker uit te komen.

Voor sommige kinderen is dat extra lastig. Kinderen die opgroeien in een langdurig stressvolle of onveilige omgeving – bijvoorbeeld door armoede, geweld of emotionele verwaarlozing – lopen extra risico om hierin belemmerd te worden. Zij hebben vaak minder kans gehad om de vaardigheden te ontwikkelen die hen helpen veerkrachtig te functioneren. Juist deze kinderen hebben de steun van betrokken volwassenen hard nodig, zowel binnen als buiten het gezin.

Langdurige stress doet namelijk iets met het lichaam en brein van een kind. Het stress-systeem raakt overbelast: het lichaam blijft stresshormonen aanmaken, ook als het gevaar allang geweken is. Doordat het brein van kinderen nog volop in ontwikkeling is, kan deze voortdurende stress schade aanrichten.

Kinderen die hiermee te maken hebben, staan vaak continu ‘aan’. Ze zijn waakzaam, snel geprikkeld of trekken zich juist terug. In die overlevingsstand lukt het nauwelijks om helder na te denken, emoties te reguleren of op een rustige manier te communiceren. Wat je dan ziet, zijn bijvoorbeeld intense woede-uitbarstingen bij iets kleins, of juist een kind dat nauwelijks op prikkels reageert. Dat gedrag is geen onwil, maar een gevolg van een brein dat getraind is om te overleven.

Ook op langere termijn kan chronische stress de ontwikkeling van het kinderbrein verstoren. In de kindertijd en adolescentie worden miljarden verbindingen tussen hersencellen gevormd of juist weer afgebroken. Dit proces wordt sterk beïnvloed door ervaringen. Negatieve of onveilige omgevingen versterken verbindingen die gericht zijn op overleven, niet op verbinding of herstel. Kinderen leren dan minder goed hoe ze kunnen reageren op vriendelijkheid, nabijheid of troost – simpelweg omdat hun brein die paden onvoldoende heeft ontwikkeld.

Veerkracht is het vermogen om na tegenslag en ingrijpende ervaringen terug te veren, goed te functioneren op verschillende gebieden en door te groeien. Veerkracht is geen vaststaande eigenschap waarmee je wel of niet geboren wordt; het is een dynamisch proces dat zich over tijd kan ontwikkelen. Bovendien kan veerkracht per gebeurtenis of situatie verschillen: een kind kan bijvoorbeeld direct na de scheiding van zijn ouders goed functioneren, maar na verloop van tijd alsnog (mentale) klachten ontwikkelen. Of het kind kan wel thuis goed functioneren, maar op school niet.

Verschillende interne en externe bronnen dragen bij aan het ontwikkelen en versterken van veerkracht. In de eerste plaats zijn relaties met volwassenen en leeftijdsgenoten cruciaal. Voor jongere kinderen zijn vooral hun ouders en hun familie belangrijk. Als kinderen ouder worden kunnen daarnaast ook professionals zoals op school of op de opvang, vriendjes en vriendinnetjes en de sportvereniging een rol spelen in het ontwikkelen en versterken van veerkracht. Zeker als ouders of familie weinig beschikbaar zijn of zelfs de bron van onveiligheid zijn, kunnen deze externe hulpbronnen van grote waarde zijn.

Voor kinderen die thuis onveiligheid en veel stress meemaken, is het hard werken om veerkrachtig te kunnen functioneren. Steun van betrouwbare volwassenen is daarbij essentieel. Praktische informatie over veerkracht-elementen kan jou als professional verder helpen.